Zeyneb bint Cahş (r.anha)

Peygamber’in (sav) hanımlarından biri (bir Müminlerin Annesi) ve birinci dereceden kuzeni; evliliği — eşsiz biçimde Allah tarafından doğrudan Kur’an’da meşrû kılınarak (Kur’an 33:37) — evlâtlığın eski hanımıyla evlenmeye dair İslâm öncesi tabuyu kaldırdı.

Kimliği ve Nesebi

Berre adıyla doğdu; Kureyş’in (Benî Huzeyme) mensubudur. Annesi Ümeyme bint Abdülmuttalib Peygamber’in (sav) halasıydı; dolayısıyla Zeyneb onun kuzeniydi (kendisinden ~15 yaş küçük). Önce Peygamber’in (sav) âzatlısı Zeyd b. Hârise ile evlendi — kendisi ve kardeşi bu evliliği başta kendisine lâyık görmeyip direndiler; ta ki Kur’an 33:36, Allah ve Resulü bir işe hükmettikten sonra müminin seçim hakkı olmadığını açıklığa kavuşturana kadar. Zeyd sonradan onu boşadı.

Evlilik (Kur’an 33:37)

Allah, Zeyneb’i Peygamber’e (sav) Kur’an’ın içinde nikâhladı — velîsiz, şahitsiz ve mehirsiz — “Zeyd onunla ilişkisini kesince, evlâtlıklarının hanımları hususunda müminlere bir güçlük olmasın diye onu sana nikâhladık” (33:37). Zeyneb “Allah beni yedi kat göğün üzerinden nikâhladı” diye övünürdü. Hicab âyetleri onun düğün gecesinde nâzil oldu ve velîmesi en görkemlisi oldu (70’ten fazla kişi için yemek mucizesi, Enes’in rivayetiyle).

İlmî tartışma (Bölüm 069) — A Görüşü ve B Görüşü

Âyet, Peygamber’in (sav) “Allah’ın açığa vuracağı şeyi içinde gizlediğini” ve “insanlardan çekindiğini” söyler. Neyi gizlemişti? Klasik kaynaklar iki okuma verir:

• A Görüşü — Zeyneb ile evlenmeye dair bir meyil (utandırıcı, fakat günah değil). İlk otoritelerin çoğu bunu benimser (Taberî, İbn Sa’d, Katâde, standart tefsir isnadlarıyla İbn Abbas; İbn Kayyim de sonradan bunda bir sakınca görmemiştir).
• B Görüşü — Allah’ın kendisine onun hanımı olacağını daha önce bildirmiş olduğu ve onun bunu “evlâtlığının hanımıyla evlendi” diye ayıplanmaktan korkarak gizlediği. Begavî’den itibaren öne çıkmış (“nübüvvet makamına daha yakışan”) ve İbn Kesîr ile İbn Hacer’de standart hâline gelmiştir.

Yasir Qadhi her ikisini de dürüstçe aktarır, Begavî’nin B Görüşü’nü tercih eder ve iki hususun altını çizer (şema §5): hiçbir görüş günah gerektirmez (insan işlemediği bir duygudan sorumlu tutulmaz; Kur’an tövbe için bir azar da yöneltmez) ve A Görüşü’nün oryantalist uydurması olduğuna dair modern iddia reddedilir — o görüş, ilk dönem âlimlerinin neredeyse tamamınca nakledilmiştir.

Şahsiyeti ve Sonraki Hayatı

Savvâme kavvâme (çok oruç tutan, çok namaz kılan); cömertliği sebebiyle Fakirlerin Annesi ve Yetimlerin Annesi diye anılırdı — Ömer’in tahsis ettiği 12.000 dirhemlik maaşın tamamını bir günde dağıtmıştı. Peygamber’in (sav) sevgisi hususunda tek rakibi olan Âişe bile onun sâlihliğini ve İfk hadisesi sırasında Âişe’yi savunmasını övmüştür. Peygamber (sav) “eli en uzun olanın” (en cömerdinin) kendisine ilk kavuşacağını haber vermişti — ve Zeyneb ondan sonra vefat eden ilk hanımı oldu (hicrî 20); Bakî’ye defnedildi.

Çapraz Başvurular

Zeyd b. Hârise (ra) · Âişe bint Ebû Bekir (r.anha) · İfk Hadisesi (Âişe’ye (r.anha) İftira) · Bakî el-Garkad (Cennetü’l-Bakî) · Hz. Muhammed (sav) · Siyer Kronolojisi

Kaynaklar

• S009 — Yasir Qadhi Siyer Bölüm 069. Ahzab Suresi (Kur’an 33:36–37) ile Taberî, Begavî, İbnü’l-Cevzî, Kurtubî ve İbn Kesîr’in tefsirleri; Sahîh-i Buhârî ve Müslim (Enes ve Âişe’den gizlenen âyet, velîme, “yedi kat göğün üzerinden”); İbn Sa’d’ın Tabakāt’ı; İbn Kayyim’in ed-Dâü ve’d-devâ’sı.