“Garânîk” Rivayeti (Kıssatü’l-garânîk)

Habeşistan’a hicret edenlerin erkenden geri dönmesine yol açan hâdise — ve aynı zamanda güvenilirlik disiplini için bir örnek olay. Oryantalistlerin kullandığı “şeytan âyetleri” tabiri (Sir William Muir’in uydurduğu terim) İslâmî adlandırmadaki Kıssatü’l-garânîk (“turnalar kıssası”) ile karşılanır.

Sahih Versiyon (1. Versiyon — Sahîh-i Buhârî, Bölüm 016)

Davetin 5. yılının Ramazan ayında Peygamber Hz. Muhammed (sav) Necm Suresi (53)’ni baştan sona okudu. Sure, orada bulunan herkesi — müslimini de müşrikini de — öyle sarstı ki, son âyetinde secdeye vardığında herkes onunla birlikte secdeye kapandı; yalnız Velîd b. Mugīre (yahut Ümeyye b. Halef) müstesnâ, o da alnına toprak sürdü. Bu sahih rivayette şeytandan hiç söz edilmez. Haber, “Kureyş İslâm’a girdi” diye abartılarak Habeşistan’a ulaştı ve muhacirleri geri getirdi.

İhtilâflı Versiyonlar (2. ve 3. Versiyon)

Bunlar, Şeytan’ın araya Lât, Uzzâ ve Menât’ı öven iki mısra kattığını — “şefaatleri umulan yüce turnalar” — ve müşriklerin bunu Kur’an sanarak toplu secdeye vardığını ekler.

• Yalnızca üçüncül eserlerde bulunur (Taberî’nin Tefsîri, Vâhidî’nin Esbâbü’n-nüzûlü) — Buhârî, Müslim, Kütüb-i Sitte, Müsned-i Ahmed, İbn İshak ya da İbn Hişâm’da yoktur.
• Senedi (sahâbî değil, bir tâbiî olan Urve b. Zübeyr yoluyla) kopuktur — Peygamber’e (sav) ulaşmaz. Taberî ise sahih olsun olmasın işittiği her şeyi naklettiğini açıkça belirtmiştir.

Güvenilirlik Hükmü

Yasir Qadhi Buhârî versiyonunu sahih ve yeterli görür; “turnalar” eklemeleri zayıf ve kopuk senetlere dayanır, üstelik toplu secdeyi açıklamak için zorlama bir kıssaya ihtiyaç da yoktur — Necm Suresi’nin belâgati buna kâfidir. (Bk. şema §5 — efsaneler kaydedilir, fakat doğru diye ileri sürülmez.)

Çapraz Başvurular

Habeşistan’a Hicretler · Hz. Muhammed (sav) · Kureyş · Cahiliye (İslâm Öncesi Arabistan) · Siyer (ve niçin okunduğu)

Kaynaklar

• S004 — Yasir Qadhi Siyer Bölüm 016 (üç versiyon ve isnad tahlili).