Mûte Savaşı

Müslümanların Peygamber’in (sav) hayatında Romalılara (Bizanslılara) karşı verdiği ilk ve tek savaş — bugünkü Ürdün’de, Amman ile Kerek arasında bir köy olan Mûte’de, Cemâziyelevvel, hicrî 8’de yapıldı. Peygamber (sav) bizzat bulunmadığı hâlde, ~3.000 kişilik hacmi yüzünden ilk dönem âlimleri buna gazve dedi; sahâbe ise ardarda tayin edilen üç kumandan sebebiyle Ceyşü’l-ümerâ (“Emirler Ordusu”) adını verdi.

Tarih (Hicrî / Milâdî)

Cemâziyelevvel, hicrî 8 (MS 629) — Mekke’nin Fethi’nden (Ramazan, hicrî 8) önceki son büyük hadise.

Arka Plan — neden Mûte?

Kesin sebep belli değildir; âlimler birkaç ihtimali tartar:

1. Elçi Hâris b. Umeyr el-Ezdî’nin, Gassânî reisi Şürahbîl b. Amr tarafından öldürülmesinin intikamı (Vâkıdî) — bir elçiyi öldürmek en ağır ihlaldir.
2. Roma ile sonraki savaşlara bir giriş/hazırlık (İbn Kesîr bunu sebep değil hikmet sayar): Mûte → Tebük (hicrî 9) → Peygamber sonrası Şam fetihleri.
3. Hâlid b. Velîd’in Roma taktiklerini bizzat tanıması.

Ne Oldu

• Peygamber (sav) sırayla üç kumandan tayin etti (Buhârî): Zeyd b. Hârise, sonra Ca’fer b. Ebû Tâlib, sonra Abdullah b. Revâha (Beyhakī’ye göre ardından da müslümanların seçeceği kişi) — böyle üçlü bir tayin başka yapmamıştır; bu, ağır bir tehlikeyi önceden gördüğünü gösterir. Onları Seniyyetülvedâ’ya kadar uğurladı.
• Ma’ân’da müslümanlar muazzam bir düşmanla karşılaşacaklarını öğrendiler — Gassânîler, müttefik hıristiyan Arap kabileleri ve bir Roma birliği. Kitaplarda sayılar 100.000–150.000’e kadar abartılır; gerçekçi azami rakam ~10.000’dir (bkz. Güvenilirlik). İki gün süren müzakerenin ardından Abdullah b. Revâha onları coşturdu — “korktuğunuz şey, tam da uğrunda çıktığınız şeydir: ya zafer ya şehâdet.”
• Üç şehadet. Zeyd sancağı tutarken düştü; Ca’fer iki eli de kesilene kadar savaştı — sancağı kollarının kalanıyla göğsüne bastırdı — ve ikiye biçildi (İbn Ömer 90’dan fazla yara saydı, hepsi ön tarafta; bundan böyle Zülcenâhayn, cennette “iki kanatlı”). Ardından İbn Revâha, önce duraksayıp sonra korkusunu yenerek atıldı ve şehit oldu.
• Hâlid’in kumandayı alması. Sâbit b. Erkam sancağı kurtarıp Hâlid’e dayattı; Hâlid — fethe giden bir yol görmediğinden — orduyu kurtarmak için savaştı: “dokuz kılıç” kırdı (Buhârî), okçuları yerleştirdi ve (sonraki bir rivayete göre) toz kaldırarak takviye geliyormuş izlenimi verdi; böylece müslümanlar 3.000 kişiden %1’in altında (≤~20) ölü vererek çekildiler.
• Canlı anlatım. Peygamber (sav) Medine’de Zeyd’in, Ca’fer’in ve İbn Revâha’nın ölümlerini eş zamanlı olarak ağlayarak anlattı (Buhârî ve Müslim) ve şöyle dedi: “Sancağı Allah’ın kılıçlarından bir kılıç aldı ve Allah ona zafer verdi” — Hâlid’e Seyfullah adını böyle verdi.

Sonrası

• Medine’de matem: Ca’fer’in ev halkının feryadı (Peygamber (sav) gözle görülür bir hüzünle oturdu); aileye yemek hazırlanması; matem fıkhının buradan çıkarılması (aşağıya bakınız). Dönenlere yapılan “Ey kaçaklar (furrâr)!” iftirasına Peygamber (sav) şöyle cevap verdi: “Onlar kurrârdır, tekrar dönüp savaşanlardır.”
• Hadise, Aziz Theophanes’in Bizans vekāyinâmesinde (ö. MS 818) bile kayıtlıdır; orada “Allah’ın Kılıcı dedikleri Hâlid” adıyla anılır.

Zafer mi, hezimet mi, berabere mi?

Her biri kendi açısından doğru olan üç görüş vardır: zafer (Mûsâ b. Ukbe, Beyhakī, İbn Kesîr — ordu kurtarıldı ve Peygamber (sav) buna fetih dedi); hezimet (Vâkıdî, İbn Sa’d — üç kumandan ve meydan kaybedildi); berabere (İbn İshak, İbn Abdülber, İbn Kayyim — Uhud gibi, iki taraf da diğerini imha edemedi). Yasir Qadhi: Peygamber (sav) buna bir moral/itibar ve uzun vadeli zafer mânasında zafer demiştir, meydan fethi mânasında değil — ve her hadiseyi zorla bir zafere dönüştürmemek sağlıklıdır.

Dersler

• Cesaret, korkusuzluk değil korkuyu yenmektir (İbn Revâha’nın duraksaması).
• Şehâdet istemek intihar değildir — sahâbe hem kazanmak hem hayatta kalmak için savaştı.
• Matem fıkhı: aile ve dostlar yaslıya yemek hazırlar; teselli için kısa ziyaret edilir (sohbet için değil); yaslı olan misafir ağırlamaz; matem üç günle sınırlıdır (dulun iddeti/ihdâdı müstesna); ağlamak câizdir, feryat (niyâha) haramdır.
• Haklıyken bile kibrin tehlikesi (Yemenli asker ve ganimeti — yeni müslüman olan Hâlid, “benim kumandanım” diye savunuldu).

Güvenilirlik

Üçlü tayin, “Allah’ın Kılıcı”, dokuz kılıç ve canlı anlatım Buhârî ve Müslim’dedir. Ca’fer’e dair ayrıntılar ve 90’dan fazla yara İbn Ömer’dendir (Buhârî). Toz hilesi ve ertesi günkü taktikler, Yasir Qadhi’nin sonradan eklenmiş olabileceğini belirttiği geç bir kitaptandır. 100.000’i aşan düşman sayıları imkânsız olduğu için reddedilir (Romalılar Perslere karşı bile bu kadar kuvvet çıkarmadı; Arap kabileleri de bu sayıya ulaşmıyordu) — azami ~10.000. İki kanat hadisi hasendir (birden çok senet).

Çapraz Başvurular

Zeyd b. Hârise (ra) · Ca’fer b. Ebû Tâlib (ra) · Abdullah b. Revâha (ra) · Hâlid b. Velîd (ra) · Hz. Muhammed (sav) · Zâtüsselâsil Seriyyesi · Mekke’nin Fethi · Hükümdarlara Gönderilen Mektuplar · Cihad (ve Savaşın Meşrû Kılınması) · Medine (Yesrib) · Siyer Kronolojisi

Kaynaklar

• S010 — Yasir Qadhi Siyer Bölüm 073–074. Sahîh-i Buhârî ve Müslim; İbn İshak/İbn Hişâm, Vâkıdî (Megāzî), İbn Sa’d (Tabakāt), Beyhakī, Musannef-i Abdürrezzâk; tahlil için Mûsâ b. Ukbe, İbn Abdülber, İbn Kayyim, İbn Kesîr; Bizans anlatımı için Aziz Theophanes’in Vekāyinâmesi. Kur’an 19:71; 8:16.