Hükümdarlara Gönderilen Mektuplar

Peygamber’in (sav) çevredeki dünyanın hükümdarlarına gönderdiği diplomatik mektuplar ve elçiler dizisi — onları İslâm’a davet ediyordu; Hudeybiye Antlaşması sıralarında başlar ve âlimlerce Hayber’den sonra bir arada ele alınır. Âlimler 20–25’ten fazla mektup tespit etmiştir; bunlar, İslâm davetinin kendisini Kayser, Kisrâ ve Necâşî ile muhataplığa lâyık evrensel bir mesaj olarak ilân ettiği anı işaretler.

Tarih (Hicrî / Milâdî)

Bir zaman aralığına yayılarak gönderildi; meşhur dört mektup yaklaşık hicrî 6–7 (MS 628) civarında kümelenir. Hepsi bir defada değildir.

Arka Plan

Orta Arabistan etkisiz kılınınca Peygamber (sav) yüzünü dışarıya döndü. İmparatorların mühürsüz bir mektubu açmayacakları söylenince, üzerine “Muhammed Resûlullah” kazınmış gümüş bir yüzük yaptırdı ve mektupları balmumuyla mühürledi — milletlerarası diplomatik teamülü benimseyerek (başka kültürlerin tarafsız âdetlerine uymakta haram bir şey olmadığının delili).

Ne Oldu — meşhur dört mektup

• Habeşistan Necâşîsi (Ashame) — en başarılısı: İslâm’ı kabul etti. Peygamber (sav) Îsâ’yı (a.s.) “Allah’ın ruhu ve Meryem’e ilka ettiği kelimesi” diye tasdik etti ve — mektuplar arasında yalnız bunda — hiçbir uyarı cümlesi eklemedi, çünkü Necâşî’nin yakın olduğunu biliyordu. (Metni İbn Kayyim’dedir.) Vefatındaki (hicrî 9) gıyabî cenaze namazı için bk. Necâşî (As’hame b. Ebcer).
• Roma İmparatoru Herakleios (Kayser) — Kudüs’teki Ebû Süfyân sorgusu yoluyla Buhârî ve Müslim’de tam sahih olarak kayıtlıdır. Hıristiyan bir âlim olan Herakleios, o sırada hâlâ müşrik olan Ebû Süfyân’a Peygamber’in (sav) nesebini, tâbilerini, doğruluğunu ve emirlerini sordu ve onun gerçek bir peygamber olduğu sonucuna vardı — “Ona ulaşabilseydim ayaklarını yıkardım” — ne var ki sarayından korktuğu için iman etmedi (yine Buhârî’de bulunan “ikinci kıssa” ve Müsned-i Ahmed’deki müstakil Tenûhî hadisi). Peygamber (sav): “O benim mektubumu korudu, Allah da onun mülkünü koruyacaktır.” Mektup Ârisiyyînin günahına karşı uyarıyordu (Şeyh Ebü’l-Hasan Ali en-Nedvî’ye göre “Arius’un tâbileri” — bk. Güvenilirlik). Kur’an 3:64 ile son buluyordu.
• Pers Kisrâsı Hüsrev (Perviz) — kibirli Sâsânî; mektubu paramparça etti ve Peygamber (sav) “Allah da onun mülkünü paramparça edecek” dedi. Onun Yemen valisi Bâzân iki elçi gönderdi; Peygamber (sav), Hüsrev’in az önce oğlu II. Kavad tarafından öldürüldüğünü bildirdi — ve bu doğrulandı (yaklaşık 28 Şubat MS 628 / Cemâziyelevvel, hicrî 7). Bâzân ve elçiler İslâm’a girdi. Metin Taberî yoluyladır; Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî ile gönderilmiştir.
• Mısır Mukavkısı (Cüreyc b. Mînâ) — nazik davrandı: hediyeler, kumaş, Düldül adlı katır ve Mâriye ile Sîrîn’i gönderdi. Peygamber (sav): “O mülkünü korudu, fakat Allah onun kalıcı olmasına izin vermeyecek.”

Başka mektuplar Umman’a (Amr b. Âs ile — kabul edildi), Benî Hanîfe’den Müseylime’ye (iktidarı paylaşmayı istedi — reddedildi) ve birçok vilâyete gitti.

Sonuç ve Önemi

On yıl içinde, kendisinin (sav) mektup yazdığı her diyar İslâm’ın sınırları içine girdi. Mektuplar, evrensel bir ümmetin uzun vadeli ufkunu çizdi. Kimlere yazmadığına dikkat edin (Çin, Afrika’nın içleri) — Araplarla doğrudan temas hâlinde olanlara yönelen pragmatik bir odaklanma.

Dersler

• Anlık sonuç yerine uzun vadeli vizyon; ona ulaşacak vasıtalar hazır olmadan başlatılan evrensel bir mesaj.
• Davet âdâbı: Bismillâhirrahmânirrahîm, “X’ten Y’ye”, hükümdarlara en yüksek unvanlarıyla hitap, kısalık (4–5 cümlede İslâm) ve her mektubun okuyucusuna göre biçimlenmesi (Kur’an 3:64 Ehl-i kitaba yazılmıştır, mecûsî Kisrâ’ya değil).
• Tarafsız dünyevî âdetleri benimsemek (balmumu mühür) haram değildir — kültür büyük ölçüde açıktır.
• Hükümdarların verdiği karşılıklar ilâhî bir ağırlık taşır (korumaya karşı yırtmak → korunan mülke karşı parçalanan mülk).
• Bir fıkıh noktası: Umman’a giden mektup (“Mecûsîlerden cizye alın”) cizyenin Ehl-i kitap olmayanlardan da alınabileceğine dair en kuvvetli delildir (Hanefî ve sonraki Mâlikî görüşü).

Güvenilirlik

Herakleios mektubu ile Ebû Süfyân diyaloğu tam sahihtir (Buhârî ve Müslim); Buhârî’deki iki Kayser kıssası, aralarında bir yıl veya daha fazla bulunan ayrı olaylardır. Tenûhî hadisi Müsned-i Ahmed’dedir (Buhârî’de değil). Bazı erken kitaplar Herakleios’un Mûte’de bizzat savaştığını söyleyerek hata eder — hiç savaşmamıştır. “Ârisiyyîn” Arapça olmayan bir kelimedir; çoğunluk “köylüler” diye okur, fakat Ebü’l-Hasan Ali en-Nedvî (ö. 1999) bunun “Arius’un tâbileri” anlamına geldiğini ikna edici biçimde savunmuştur (325’te İznik’te mahkûm edilen, Îsâ anlayışı İslâm’a en yakın duran IV. yüzyıl ilâhiyatçısı — krş. Peter the Venerable’ın Peygamber’i (sav) “Arius’un halefi” diye anması). Mektupların hiçbirinin aslı günümüze ulaşmamıştır; internetteki “orijinaller” sahtedir.

Çapraz Başvurular

Necâşî (As’hame b. Ebcer) · Ebû Süfyân b. Harb (ra) · Amr b. Âs (ra) · Hz. Muhammed (sav) · Davet ve Beş Merhalesi · Kudüs (Beytülmakdis / Mescid-i Aksâ) · Hayber Savaşı · Hudeybiye Antlaşması · Mûte Savaşı · Gıyâbî Cenaze Namazı · Siyer Kronolojisi

Kaynaklar

• S010 — Yasir Qadhi Siyer Bölüm 071. Sahîh-i Buhârî ve Müslim (Herakleios/Ebû Süfyân), Müsned-i Ahmed (Tenûhî), Taberî (Târîh, mektupların metinleri), İbn Kayyim (Zâdü’l-meâd), Ebû Ubeyd Kāsım b. Sellâm (Bâzân). Kur’an 3:64; 30:1–4; 3:133. Ârisiyyîn tahlili Ebü’l-Hasan Ali en-Nedvî’yi izler.