Vedâ Haccı

Haccetü’l-vedâ — Peygamber’in (sav) ilk ve tek haccı ve esasen bütün hac fıkhının kaynağı. Vedâ Hutbesi (Hutbetü’l-vedâ) ise fiilen ümmetin anayasasıdır.

Tek cümleyle: Peygamber’in (sav) tek haccı — “hac ibadetinizi benden alın” — ve insanlığa bıraktığı vedâ beyannamesi.

Tarih (Hicrî / Milâdî)

Medine’den 25 Zilkade, hicrî 10’te ayrıldı, Mekke’ye 4 Zilhicce’de ulaştı (10 günlük yolculuk); Arafat’taki hutbe 9 Zilhicce, hicrî 10’tedir (bir cuma günü), yaklaşık MS 632 Mart — vefatından birkaç ay önce.

Arka Plan

Peygamber (sav) hicrî 9’da haccetmemişti, çünkü hac hâlâ putperest bir hac idi (bir önceki yıl onu arındıran Ebû Bekir’in Haccı’na bakınız). Arabistan artık arınmış ve hac âyeti (Kur’an 3:97) inmiş olduğundan haccı ilân etti; on binlerce kişi Medine’ye ve yol boyunca akın etti — “göz alabildiğine, insandan başka bir şey yoktu.” Geleneksel yuvarlak rakam 100.000’den fazladır (bir tahmin).

Ne Oldu

• Üç hac çeşidi. Tavaftan sonra Peygamber (sav), kurbanlık hayvanı olmayanlara ihramdan çıkmalarını söyledi (“şimdi bildiğimi o zaman bilseydim, temettu yapardım”) ve böylece kırân, ifrad ve temettu belirlenmiş oldu (Âişe, Buhârî). Kendisi kırân yaptı (hayvanları Ali Yemen’den getirmişti); büyük çoğunluk ise temettu yaptı. Sürâka b. Mâlik hükmün yalnız o yıla mı ait olduğunu sordu — “Umre kıyamete kadar haccın içine girmiştir.”
• Câbir hadisi (Câbir b. Abdullah, Sahîh-i Müslim) — 70 yıl sonra Peygamber’in (sav) torununun torununa (Muhammed el-Bâkır) nakledilen, ~3–4 sayfalık “bütün hac hadislerinin anası”; tavafı, sa’yi, Arafat’ı, Müzdelife’yi ve taşlamayı ayrıntılarıyla anlatır.
• Arafat (9 Zilhicce). Peygamber (sav) Kureyş’in seçkinci durağı Meş’ar-i Harâm’ı geçti ve Nemire’de konakladı, sonra öğleden gün batımına kadar Arafat’ta aralıksız dua ile vakfe yaptı — “Hac Arafat’tır.” Burada Kur’an 5:3 indi: “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim…” — sonradan bir yahudi Ömer’e bunun bayram edilmeye lâyık bir âyet olduğunu söyledi.
• Menâsik — Arafat’ta öğle ile ikindi cem edildi; Müzdelife’de akşam ile yatsı cem edildi; Cemre-i Kübrâ taşlandı; kendi eliyle 63 deve kurban edildi (ömrünün her yılı için bir tane), kalanını Ali kesti; Tavâf-ı ifâza; Mina’da üç gece.

Vedâ Hutbesi (Arafat ve Mina’da, 9–13 Zilhicce)

• Canın, malın ve namusun dokunulmazlığı — “kanınız ve malınız, bu gün, bu ay ve bu belde gibi size haramdır.”
• “Cahiliye’ye ait her şey ayağımın altındadır” — kan davaları ve ribâsı kaldırıldı, kendi ailesinden başlayarak (Rebîa b. Hâris’in kanı; amcası Abbas’ın ribâsı).
• Kadınların hakları — “kadınlar hakkında Allah’tan korkun… onları Allah’ın emaneti ile aldınız”; erkeklerin nafaka vazifesi; terbiye yalnızca “acıtmayacak biçimde” — o toplum için çığır açıcı.
• Irk eşitliği (Müsned-i Ahmed) — “Arabın Arap olmayana, beyazın siyaha üstünlüğü yoktur; ancak takvâ ile” — 7. yüzyılda devrim niteliğinde, hem de nesebi en soylu olan adamdan.
• “Size, sizi sapmaktan koruyacak bir şey bıraktım: Allah’ın Kitabı.”
• Yeniden düzenlenen takvim (12 ay, dördü haram, nesî’ kaldırıldı); “burada bulunan bulunmayana bildirsin”; “şeytan bu beldede kendisine tapılmasından ümidini kesmiştir, fakat sizi birbirinize düşürmeyi umuyor.”
• Gadîr-i Hum (dönüş yolunda) — “ben kimin mevlâsı isem, Ali de onun mevlâsıdır” ve “Ehl-i beytim hakkında Allah’tan korkun”: Sünnîlere göre bu, adamları Ali’den şikâyet ettikten sonra ona yapılmış masum bir savunmadır, hilâfet tayini değil (bk. Ali b. Ebû Tâlib (ra)).

Sonuç ve Önemi

• Bütün hac fıkhı bu tek hacdan çıkarılır.
• Bir vefat sezgisi — “Vedâ Haccı” adı daha o hayattayken doğdu; “bu yıldan sonra sizinle buluşur muyum bilmiyorum… Allah’ım, şahit ol.”

Dersler

Kabileciliğin ve ırkçılığın kökünün kazınması; Kitab’ın önceliği; zayıfların ve kadınların hakları; ve örnek olarak önderlik (önce kendi ailesinin taleplerini kaldırmak).

Çapraz Başvurular

Ebû Bekir’in Haccı ve Kılıç Âyeti · Hz. Muhammed’in (sav) Vefatı · Câbir b. Abdullah (ra) · Ali b. Ebû Tâlib (ra) · Abbas b. Abdülmuttalib (ra) · Hz. Muhammed (sav) · Nesih (Neshetme)

Kaynaklar

• S012 — Yasir Qadhi Siyer Bölüm 100. Sahîh-i Müslim (Câbir hadisi; adlandırma), Sahîh-i Buhârî (üç hac çeşidi; takvim hakkındaki hutbe), Müsned-i Ahmed (ırk eşitliği), İbn İshak/İbn Hişâm. Kur’an 3:97; Kur’an 5:3; Kur’an 2:125, 2:158.