Abdullah b. Mes’ûd (ra)

İslâm’ı kabul eden altıncı kişi, Mekke’de Kur’an’ı ilk defa açıktan okuyan ve Bedir’de Ebû Cehil’e son darbeyi vuran adam — hizmetkâr sınıfından, ücretle çalışan bir çoban; Peygamber (sav) onun kıraatini ümmete ölçü kıldı.

Kimliği ve Nesebi

Yemenli bir kabileden, hizmetkâr sınıfındandı — “Kureyş’in ileri gelenlerinden olmadığı hâlde ilk müslüman olanlardan biriydi — ama kölelerden de değildi.” Mekke’de Ukbe b. Ebû Muayt’ın çobanı olarak çalışıyordu. Yemenli olduğu ve Kureyşli olmadığı için onu koruyacak bir kabilesi yoktu — bu husus Mekke hayatının hemen her sahnesini şekillendirir ve kaynaklar buna tekrar tekrar döner.

Müslüman oluşu: yaşlı keçi (Bölüm 011)

Sürüsünü otlatırken iki adamın yaklaştığını gördü — Peygamber (sav) ile Ebû Bekir; onları tanımıyordu. Süt istediler. Verdiği cevap, kendisi için tutulduğu dürüstlüğü gösterir: “Korkarım veremem, çünkü bunlar benim değil.” Peygamber (sav) bunun yerine sütten kesilmiş yaşlı bir keçi istedi; dua etti, memesini sıvazladı ve keçi, İbn Mes’ûd’un gözleri önünde doldu. Oracıkta sağıp içtiler. Mucize karşısında hayrete düşen İbn Mes’ûd kim olduklarını sordu — ve orada, o anda müslüman oldu; İslâm’ı kabul eden altıncı kişiydi.

Kur’an’ın ilk açıktan okunuşu (Bölüm 013–015)

Dârülerkam’da sahâbe şöyle dedi: “Peygamber’den (sav) başka hiç kimse Kur’an’ı açıktan okumadı. İçimizden kim öne çıkacak?” İbn Mes’ûd gönüllü oldu. Onu reddettiler — “başkasını istiyoruz, çünkü senin sana yardım edecek ve seni koruyacak ailen / kabilen yok.” Kararından dönmedi: “Ben Allah’a tevekkül ettim — Allah beni korur” (bkz. Tevekkül (Allah’a Güvenme)).

Ertesi gün, Mekkeliler Kâbe’nin gölgesinde toplanmışken Makām-ı İbrâhim’in yanında durdu ve Rahmân Suresi’ni güzel bir sesle yüksek sesle okudu. İnsanlar dinlemek için yaklaştılar — ta ki biri ne olduğunu anlayana kadar: “A, bu Muhammed’in kendisine indirildiğini iddia ettiği şey.” Üzerine çullanıp devam edemeyecek hâle gelene kadar dövdüler; iki sayfayı bile bitiremedi. Kanlar ve bereler içinde döndü, sahâbe de “İşte tam da bu yüzden gitmeni istemiyorduk” dedi. Cevabı şuydu:

“Vallahi, bugünden sonra Kureyş’e karşı duyduğum hakirlik hissinden başka hiçbir şey artmadı — yarın bunu tekrar yapmaya hazırım.”

Ona yeterince yaptığını söylediler: Kureyş Kur’an’ı işitmişti.

Ümmetin kārîsi

• Peygamber (sav): “Kur’an’ı nasıl okuyacağınızı öğrenmek istiyorsanız, onu İbn Mes’ûd’un okuduğu gibi okuyun” — başka bir rivayette “Kur’an’ı indirildiği gibi okumak isteyen İbn Mes’ûd’a gitsin.”
• Kendi şahitliği: “Peygamber’in (sav) ağzından doğrudan 70’ten fazla sure öğrendim.”
• Suffe Ehli’ndendi (Bölüm 034) — kaldığı yeri bırakıp Ebû Zer, Suhayb ve Bilâl ile birlikte mescidde yaşadı. İşleyişi şöyle anlatır: “Ne zaman birisi bize gelse, Peygamber (sav) ona Kur’an ve namaz öğretmek üzere içimizden birini görevlendirirdi.”
• Rivayetleri o kadar önemliydi ki İbn İshak onları toplamak için Kûfe’ye yolculuk etti (Bölüm 003).

Baskıya şahitlik (Bölüm 011–020)

Koruması olmadığından, engelleyemediğine seyirci kaldı:

• Sünen-i İbn Mâce’de rivayet ettiğine göre İslâm’ını ilk açıktan ilân eden yedi kişi Peygamber (sav), Ebû Bekir, Ammâr, Sümeyye, Suhayb, Bilâl ve Mikdâd’dı — ve Bilâl dışında hepsi işkence altında sonunda taviz verdi. Bilâl için şöyle dedi: “Bilâl, canını Allah’ın karşısında hiçe saydı.”
• İşkembe hadisesi (Sahîh-i Müslim): Ukbe, secdedeki Peygamber’in (sav) üzerine bir devenin işkembesini attığında İbn Mes’ûd şöyle demiştir: “Uzaktan durmuş bakıyordum, ama hiçbir şey yapamadım” — çünkü hiçbir koruması yoktu (Bölüm 015).
• Habeşistan hicretine katılamadı: gitmeye en çok muhtaç olanlar — Bilâl, Habbâb, Ammâr ve kendisi — bunu yapacak itibardan yoksundu; Kureyşli seçkinler ise yapabiliyordu.
• Ömer’in müslüman oluşu üzerine: “Ömer müslüman olduğundan beri hep izzet içindeyiz” — ondan önce Harem’de namaz kılamıyorlardı.

Yedi kişiye beddua ve Bedir (Bölüm 036–039)

İşkembe hadisesinden sonra Peygamber’in (sav) yedi kişiyi sayarak yaptığı bedduayı Sahîh-i Buhârî’de (Amr b. Meymûn yoluyla) o rivayet eder: Ebû Cehil, Utbe ve Şeybe b. Rebîa, Velîd, Ümeyye b. Halef, Ukbe b. Ebû Muayt ve Umâre b. Velîd. Şahitliği şöyledir:

“Vallahi! Bedir günü hepsini savaş meydanında ölü gördüm; sürüklenip Bedir’deki Kalîb’e (bir kuyuya) atıldılar.”

Ebû Cehil’i bulması. Bedir’den sonra Peygamber (sav) sahâbeyi Ebû Cehil’in cesedini bulmaya gönderdi; onu İbn Mes’ûd buldu, ölümcül yaralıydı ama hayattaydı. Ayağını Ebû Cehil’in göğsüne koydu: “Allah seni rezil etti, itiraf ediyor musun ey Allah düşmanı?” Sonuna kadar inatçı olan Ebû Cehil kimin kazandığını sordu. “Allah ve Resulü kazandı,” diye cevap verdi. Derken Ebû Cehil göğsündeki ayağı fark edip alay etti:

“Yüksek bir yere basmışsın, ey çoban oğlu.”

İbn Mes’ûd kılıcını çekti — fakat kılıç o günkü çarpışmadan körelmişti, bu yüzden Ebû Cehil’in kendi kılıcını alıp son darbeyi indirdi. Bunu Peygamber’e (sav) haber verdi; Peygamber (sav) cesedi görmeye gitmeden önce ona üç kez Allah adına yemin ettirdi ve şöyle dedi: “Bu, bu ümmetin Firavun’u idi” — bunu yalnız bir kez söylemiştir.

Bu şeref hakkında bir kayıt: ölümcül darbeleri Muâz b. Amr ve Muavviz b. Afrâ adlı iki ensar genci vurmuştu; Peygamber (sav) onlar için “İkiniz birlikte öldürdünüz” demiştir. Kaynak açıkça belirtir ki Ebû Cehil zaten ölecek olduğundan, şerefin tamamı İbn Mes’ûd’un değildir — o, öldüren darbeyi değil son darbeyi indirmiştir.

Gayba dair rivayetleri

• İsrâ ve Mi’rac (Bölüm 021–030): Sahîh-i Müslim’de rivayet ettiğine göre Sidretü’l-müntehâ altıncı semadadır; yerden yükselen her şey orada durur, inen her şey oradan çıkar; ve üç şey verilmiştir — beş vakit namaz, Bakara Suresi’nin son âyetleri ve şirk koşmadan ölene bağışlanma vaadi. *“Rabbinin en büyük âyetleri”*ni (Kur’an 53:18) üç şey olarak belirler: Sidretü’l-müntehâ, Beytülma’mûr ve Cebrâil’in aslî sureti.
• Leyletü’l-cin: öğrencisi Alkame b. Kays orada kimsenin bulunup bulunmadığını sorduğunda “Hayır, kimse yoktu” dedi — Peygamber (sav) bir gece kaybolmuş ve Hira yönünden dönmüştü (Sahîh-i Müslim). Şu gerilime dikkat: Müstedrek-i Hâkim’deki bir rivayette İbn Mes’ûd’un bizzat ona eşlik ettiği ve kara bulutların onu sardığını gördüğü geçer. Kaynaklar ikisini de uzlaştırmadan verir.
• Cansızlardan bir mucize (Bölüm 085): “Bir keresinde Peygamber’in (sav) ağzına koyduğu yemeğin tesbih ettiğini işittik” (Sahîh-i Buhârî).

Sonraki hadiseler

• Tebük (Bölüm 091): gece uyanıp uzakta bir ateş gördü ve Peygamber (sav), Ebû Bekir ile Ömer’i Abdullah Zülbicâdeyn’i defnederken buldu — “İki Kaba Elbiseli” adı, kabilesi onu tek bir elbiseyle kovduğu ve o da utancından elbiseyi ikiye yırttığı içindir.
• Ebû Zer’in defni (hicrî 32, Bölüm 090): Rebeze çölünde Ebû Zer’i — tam da haber verildiği gibi — ölü bulan kervanda bulunan İbn Mes’ûd ağladı ve “Peygamber (sav) doğru söylemiş” dedi.
• Bir nesil olarak sahâbe hakkında (Bölüm 003): “Allah kullarının kalplerine baktı ve en parlak, en temiz kalbi seçip Peygamber Muhammed’in (sav) kalbi kıldı. Sonra ondan sonraki en temizleri seçti ve onları Peygamber’in (sav) sahâbesi kıldı.”

Şahsiyeti ve Dersler

Hayatının seyri, Kur’an’ın, Kureyş’in adam yerine koymadığı bir insanı yükseltişidir. Kimse görmezken dürüsttü (kendisine ait olmayan süt); herkesin gönül rahatlığıyla reddedebileceği işe, tam da kaybedecek bir koruması olmadığı için gönüllü oldu; ve ona “çoban oğlu” diye alay eden adam Bedir’de onun ayağının altında öldü. Peygamber (sav), herhangi bir ileri gelenin değil, onun kıraatini ümmete ölçü kıldı.

Vefatı

Derslerde belirtilmemiştir. (Açık soru: vefat tarihi ve yeri.)

Çapraz Başvurular

Hz. Muhammed (sav) · Ebû Bekir es-Sıddîk (ra) · Ebû Cehil (Amr b. Hişâm) · Bedir Savaşı · Ukbe b. Ebû Muayt · Ümeyye b. Halef · Utbe b. Rebîa · Bilâl b. Rebâh (ra) · Ammâr b. Yâsir ve Yâsir Ailesi (ra) · Süheyb er-Rûmî (ra) · Habbâb b. Eret (ra) · Ebû Zer el-Gıfârî (ra) · Ömer b. Hattâb (ra) · Ashâb-ı Suffe · Dârülerkam (Erkam’ın Evi) · Kâbe · Mekke · Kureyş · İsrâ ve Mi’râc (Gece Yolculuğu ve Yükseliş) · Tebük Gazvesi · Habeşistan’a Hicretler · Mucize (Peygamber’in (sav) Mucizeleri) · Tevekkül (Allah’a Güvenme) · Namaz (Beş Vakit Namaz)

Kaynaklar

• S004 — Yasir Qadhi Siyer Bölüm 011 (müslüman oluşu; keçi mucizesi; kıraat övgüsü), Bölüm 013–015 (Rahmân Suresi’nin ilk açıktan okunuşu; kabile korumasının olmayışı; Sahîh-i Müslim’den işkembe hadisesi; İslâm’ını açıktan ilân eden yedi kişi, Sünen-i İbn Mâce; Habeşistan; Ömer’in müslüman oluşu; Sahîh-i Müslim ve Müstedrek-i Hâkim’den Leyletü’l-cin).
• S006 — Yasir Qadhi Siyer Bölüm 034 (Suffe Ehli), Bölüm 036–039 (yedi kişiye beddua, Amr b. Meymûn yoluyla Sahîh-i Buhârî; Bedir’de Ebû Cehil’i bulması ve son darbe).
• S005 — Yasir Qadhi Siyer Bölüm 021–030 (İsrâ ve Mi’rac rivayetleri, Sahîh-i Müslim).
• S011 — Yasir Qadhi Siyer Bölüm 085 (yemeğin tesbih etmesi, Sahîh-i Buhârî), Bölüm 090 (Ebû Zer’in defni).
• S012 — Yasir Qadhi Siyer Bölüm 091 (Tebük’te Zülbicâdeyn’in defni).
• S003 — Yasir Qadhi Siyer Bölüm 003 (bir nesil olarak sahâbe hakkındaki eseri; İbn İshak’ın rivayetlerini toplamak için Kûfe’ye yolculuğu).